Giai thoại lạ kỳ về vị Thám hoa trẻ tuổi nhất lịch sử Việt Nam

Truyền rằng, năm Đặng Ma La lên 4 tuổi đã biểu lộ trí thông minh, sớm hiểu biết, cậu đòi mẹ phải cho đi học nhưng vì gia cảnh khó khăn nên lúc 6 tuổi cậu mới được đưa đến nhà thầy đồ học chữ. Có giai thoại kể, thầy đồ muốn thử tài của Đặng Ma La liền ra vế đối cho cậu đối thử. Vế của thầy đồ là: - Làm thằng chí, làm thằng chuột, làm thằng bạch đinh, khốn khổ lầm than cùng khắp đất. Đặng Ma La ứng khẩu đối lại luôn: - Đỗ ông cống, đỗ ông nghè, đỗ ông Hoàng giáp, giàu sang phú quý lệch nghiêng trời. Thấm thoắt mấy năm, hết thầy này đến thầy khác đều nói rằng đã “hết chữ” để dạy Đặng Ma La nên từ đó cậu phải tự học. Để có thêm kiến thức, Đặng Ma La xin tiền mẹ để đi mua sách. Một hôm trên đường đi, cậu gặp một cụ già râu tóc bạc phơ đang gánh sách rao bán. Thấy cụ già, Đặng Ma La lễ phép chào và hỏi mua sách, vì không có nhiều tiền, cậu phân vân lựa chọn sách để mua nhưng cụ già vui vẻ đưa cả cho, trong những cuốn sách đó có cả kinh Phật. Sung sướng khi có sách hay, Đặng Ma La mải mê giở sách để xem, chưa kịp trả tiền thì ngẩng lên đã không thấy cụ già đâu nữa. Nhờ những cuốn sách có được, Đặng Ma La chăm chỉ học hành ôn luyện, nhờ đó vượt qua cả hai kỳ thi Hương, thi Hội. Đến kỳ thi Đình, trên đường về kinh ứng thí, đang lo vì chưa hiểu hết nghĩa một số chữ trong cuốn kinh Phật thì cậu tình cờ gặp một nhà sư già, nhìn hao hao giống cụ già bán sách ngày nào, nhà sư đã giảng giải, cắt nghĩa giúp cho Đặng Ma La thông hiểu nhưng điều mà mình còn đang chưa rõ. Và kỳ lạ thay, lúc vào thi Đình, trong đề thi có những chữ trong kinh Phật mà cậu đã được nhà sư chỉ bảo, nhờ đó mà bài làm của Đặng Ma La được chấm điểm cao, đỗ thứ ba trong bảng Tam khôi, đoạt học vị Thám hoa. Khoa thi của những bậc đại khoa trẻ tuổi Đặng Ma La đỗ Thám hoa khoa thi Thái học sinh năm Đinh Mùi (1247) đời vua Trần Thái Tông. Sách Đại Việt sử ký toàn thư viết về khoa thi này như sau: “Đinh Mùi, [Thiên Ứng Chính Bình] năm thứ 16 [1247], (Tống Thuần Hựu năm thứ 7). Mùa xuân, tháng 2, mở khoa thi chọn kẻ sĩ. Ban cho Nguyễn Hiền đỗ trạng nguyên, Lê Văn Hưu đỗ Bảng nhãn; Đặng Ma La đỗ Thám hoa lang. Cho 48 người đỗ thái học sinh, xuất thân theo thứ bậc khác nhau”. Sách Khâm định Việt sử thông giám cương mục cũng viết: “Đinh Mùi, năm thứ 16 (1247). (Tống, năm Thuần Hựu thứ 7). Tháng 2, mùa xuân. Thi Thái học sinh. Trước đây, thi lấy học trò đỗ, chỉ chia ra hạng giáp, hạng ất để phân biệt người đỗ cao, đỗ thấp. Nay mới đặt ra tam khôi, lấy Nguyễn Hiền đỗ Trạng nguyên, Lê Văn Hưu đỗ Bảng nhãn, Đặng Ma La đỗ Thám hoa . Còn 48 người đỗ Thái học sinh đều được xuất thân theo thứ tự trên dưới khác nhau”. Khoa thi này, những người đỗ đầu tuổi còn rất trẻ, Trạng nguyên Nguyễn Hiền 13 tuổi, Bảng nhãn Lê Văn Hưu 18 tuổi, Thám hoa Đặng Ma La 14 tuổi. Đây là bảng Tam khôi trẻ nhất trong lịch sử; viết về điều này nhà bác học thời Lê Trung hưng là Lê Qúy Đôn trong sách Kiến văn tiểu lục có đoạn chép: “Khoa này Nguyễn Hiền 13 tuổi, người huyện Thượng Nguyên đỗ Trạng nguyên; Lê Văn Hưu 18 tuổi, người huyện Đông Sơn đỗ Bảng nhãn; Đặng Ma La 14 tuổi, người Mỹ Lương đỗ Thám hoa. Đó cũng là sự lạ”. Ứng đối mau lẹ, được vua ban khen Lúc các vị tân khoa vào cung yết kiến, vua Trần Thái Tông thấy Trạng nguyên và Thám hoa còn quá nhỏ, mà thông thái hơn người, bèn hỏi: học ở đâu, với thầy nào, do đâu ít tuổi mà đỗ cao? Trạng nguyên Nguyễn Hiền tâu: - Thần “sinh nhi tri chi” (sinh ra đã biết hết). Vua Trần thấy Trạng nói năng tự nhiên, chưa hiểu phép tắc, lễ nghĩa, lại có ý tỏ ra kiêu căng nên chưa thể bổ nhiệm chức quan trong triều được bèn truyền cho Trạng về nhà học hành thêm trong 3 năm. Còn Đặng Ma La thì trả lời rằng: - Thần đỗ cao là do “Đắc ư sư truyền” (nhờ thầy truyền dạy). Nhà vua nghe trả lời rất hài lòng, đánh giá Đặng Ma La là người có đức, có tài bèn khen ngợi rồi hạ chiếu tổ chức lễ vinh quy cho Thám hoa.