Ngược dòng thời gian về năm 1460, dưới triều vua Lê Thánh Tông thịnh trị, vùng đất này đã được ghi danh trong sử sách với cái tên đầy kiêu hãnh: Tiểu Ứng Thiên, thuộc đạo Sơn Nam. Qua những cuộc kiến thiết và cải cách hành chính, đặc biệt là dấu mốc năm 1888, tên gọi Thái Hòa chính thức ra đời. Hai chữ "Thái Hòa" không chỉ là danh xưng địa lý, mà còn là ước vọng ngàn đời của cha ông về một vùng quê thái bình, thịnh vượng và giao hòa.
Công tác trang trí khuôn viên Đình làng Thái Hòa và Thủy Đình.
Cội nguồn của làng được thắp lên từ bước chân di cư của những nhóm người Lạc Việt cổ về vùng Xóm Sào. Từ những nhát cuốc khai hoang đầu tiên giữa hoang sơ, trải qua hàng thế kỷ, một cộng đồng dân cư gắn kết bền chặt đã hình thành, tạo dựng nên cốt cách của người dân xứ Đoài: cần cù trong lao động và kiên trung trong giữ nước.
Nếu coi lịch sử Thái Hòa là một pho sách quý, thì ngôi Đình làng chính là chương rực rỡ nhất. Đây không chỉ là nơi ngự trị tâm linh của Tam vị Thành hoàng: Ngài Đống Đế Đại Vương, Thổ Linh Đại Vương và Vĩnh Vi Công Chúa, mà còn là một "địa chỉ đỏ" ghi dấu những bước ngoặt của dân tộc.
Ít ai biết rằng, dưới mái đình rêu phong ấy, tháng 3/1947, Đại hội Đảng bộ huyện Chương Mỹ lần thứ Nhất đã diễn ra, thổi bùng ngọn lửa cách mạng địa phương. Trong những năm tháng chiến tranh và kiến thiết, Đình Thái Hòa từng dang tay che chở cho các cơ quan đầu não như Tòa án Nhân dân Tối cao, Bộ Tài chính... Những viên gạch, cột kèo nơi đây không chỉ thấm đượm khói hương mà còn hằn in hơi thở của lịch sử hiện đại. Với giá trị tự thân đồ sộ ấy, năm 2004, ngôi đình đã được chính thức xếp hạng Di tích lịch sử văn hóa – một sự tôn vinh xứng đáng cho báu vật quê hương.
Theo quy ước, cứ 5 năm hội làng lại mở một lần. Thế nhưng, vì những yếu tố khách quan, tiếng trống hội đã tạm lắng suốt 11 năm ròng. 11 năm – một khoảng thời gian đủ dài để một đứa trẻ trưởng thành, để người già thêm tóc bạc, và cũng để nỗi nhớ hội làng trong lòng mỗi người dân Thái Hòa trở nên đau đáu hơn bao giờ hết.
Lễ hội năm 2026 được diễn ra (từ 03 đến 05/4/2026 tức ngày 16, 17, 18 tháng Hai) chính là lời giải cho cơn khát văn hóa ấy. Đây là dịp để những người con xa xứ hướng về Xóm Sào, về gốc đa bến nước, để cùng nhau thực hiện đạo lý "Uống nước nhớ nguồn". Trong không gian linh thiêng gắn với di sản văn hóa phi vật thể, các nghi thức tế lễ và trò chơi dân gian sẽ lại được tái hiện, như một sợi dây vô hình kết nối quá khứ rực rỡ với hiện tại đầy tự hào.
Trong khuôn khổ diễn ra Lễ hội truyền thống làng Thái Hòa, sáng 3/4/2026, công trình Thủy Đình chính thức được khánh thành sau thời gian xây dựng từ năm 2025.
Thủy Đình được đặt tại khu vực Ao Cá Bác Hồ, nằm ở vị trí trung tâm, hướng nhìn ra đình làng, góp phần hoàn thiện cảnh quan và không gian sinh hoạt văn hóa cộng đồng.
Một sô hình ảnh khánh thành Thủy Đình.
Công trình có ý nghĩa quan trọng trong việc bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống, là nơi tổ chức các hoạt động biểu diễn nghệ thuật dân gian gắn với không gian mặt nước, phục vụ đời sống tinh thần của nhân dân.
Việc đưa Thủy Đình vào sử dụng là dấu mốc trong phát triển hạ tầng văn hóa địa phương, góp phần gìn giữ bản sắc và thúc đẩy các hoạt động lễ hội trong thời gian tới.
Lễ hội truyền thống làng Thái Hòa không chỉ là câu chuyện của quá khứ. Việc khôi phục và tổ chức lễ hội sau hơn một thập kỷ gián đoạn là minh chứng cho quyết tâm của cán bộ và nhân dân địa phương trong việc bảo tồn bản sắc. Giữa nhịp sống hối hả của đô thị hóa, Thái Hòa vẫn chọn cách giữ gìn những giá trị tinh hoa, để mỗi người dân khi soi mình vào lịch sử làng, đều thấy được trách nhiệm viết tiếp những trang sử vàng cho thế hệ mai sau.