"Cổ truyền mồng bảy tháng giêng
Tốt Động vào đám trống chiêng nghinh thần"
Đình Tốt Động được xây dựng từ thế kỷ XV là nơi thờ hai danh tướng Đỗ Bí và Lê Ngân trong cuộc chiến chống quân Minh xâm lược năm 1426 đã được lưu truyền lịch sử. Đình Tốt Động được Bộ Văn hoá - Thông tin xếp hạng di tích lịch sử cấp Quốc gia ngày 29 tháng 12 năm 1985, là nơi sinh hoạt văn hóa, tín ngưỡng của nhân dân Tốt Động và khách thập phương.
Theo thần phả và các đạo sắc phong hiện lưu giữ tại đình, thì thành hoàng làng là tướng công tướng quân Đỗ Bí, một danh tướng tham gia khởi nghĩa Lam Sơn do Lê Lợi lãnh đạo vào thế kỷ XV. Năm 1426, Lê Lợi và bộ chỉ huy Lam Sơn quyết định tiến quân ra Bắc, ông được cử cùng với các tướng Phạm Văn Xảo, Trịnh Khả và Lý Triện chỉ huy đạo quân thứ nhất gồm 3000 quân và một thớt voi, có nhiệm vụ uy hiếp mặt Nam thành Đông Quan. Khi vừa tiến ra phía Nam thành Đông Quan, đạo quân này đã lập được ba chiến công vang dội: thắng trận Ninh Kiều (9-1426), trận Nhân Mục (9-1426), trận Xa Lộc (10-1426). Ông đã vinh dự được chỉ huy trực tiếp hai trận Ninh Kiều và Nhân Mục.
Tháng 11 năm 1426, nhà Minh sai Vương Thông đem 5 vạn quân sang cứu nguy, đóng ở Đông Quan hòng làm thay đổi tương quan lực lượng. Mặc dù vậy, ông và các tướng chỉ huy cũng hạ quyết tâm chủ động đánh giặc, trận phục kích Tốt Động - Chúc Động thắng lợi đã thể hiện điều đó, buộc Vương Thông phải rút về cố thủ trong thành Đông Quan. Từ đây nghĩa quân vây chặt Đông Quan. Ngày 07 tháng 02 năm Đinh Mùi (tức ngày 04/03/1427), Vương Thông bất ngờ tấn công vào khu vực đóng quân của ông và Lý Triện ở Qủa Động. Trận này, Lý Triện đã anh dũng hy sinh, còn ông thì bị bắt, mãi đến khi Vương Thông đầu hàng mới được trao trả. Năm 1428, sau thắng lợi hoàn toàn, lúc luận công ban thưởng, ông được ban quốc tính, tước Huyện hầu (là 1 trong số 14 người được ban tước này).
Trong suốt 20 năm làm quan trong triều, ông vẫn luôn liêm khiết và được tín nhiệm. Năm 1448, lúc vua Lê Nhân Tông cùng đông đả bá quan văn võ về bái yết Lam Kinh, ông vinh dự được ở lại coi giữ kinh thành Thăng Long. Sau đó Lê Nghi Dân - anh cùng cha khác mẹ của Lê Nhân Tông nổi loạn giết vua tự xưng vương. Nhóm trung thân gồm Đỗ Bí, Lê Ngang, Lê Thụ bí mật lật đổ nhưng bại lộ đều bị giết chết.
Tướng quân Lê Ngân từng theo Lê Lợi ngay từ những ngày đầu của khởi nghĩa Lam Sơn, Lê Ngân lập nhiều chiến công. Tên tuổi ông gắn liền chiến thắng Bồ Đằng, Khả Lưu, Nghệ An, Thuận Hóa, Tây Việt, Đông Đô…Nhờ có nhiều công lao trong cuộc khởi nghĩa, đến năm 1429, khi Lê Lợi định công ban thưởng và khắc biển ghi tên các bậc khai quốc công thần, ông được xếp hàng thứ tư, tước Á thượng hầu (tước này chỉ ban cho Lê Ngân). Năm 1434, Lê Ngân được phong hàm tư khấu, chức Đô tổng quản Hành quân Bắc Đạo, cùng Đại tư đồ Lê Sát nắm quyền phụ chính cho vua Lê Thái Tông. Năm 1437, khi Lê Sát bị bãi chức, ông được phong là Tể tướng, rồi nhập nội Đại đô đốc, Phiêu kỵ thượng tướng quân, Đặc tiến Khai phủ Nghi Đồng Tam Ty, Thượng trụ quốc, tước Thượng hầu. Con gái của ông là Lê Nhật Lệ cũng được sắc phong Huệ phi của vua Lê Thái Tông. Xét về thứ bậc gia đình, ông là bố vợ của vua.
Một số hình ảnh chuẩn bị Lễ hội Đình Tốt Động.
Đình Tốt Động hiện nay đã trải qua nhiều lần tu sửa, nhưng vẫn mang phong cách kiến trúc thời Nguyễn. Đình được xây dựng trên một thế đất đẹp, cao ráo và thoáng đãng ở đầu làng - nơi xảy ra trận quyết chiến chiến lược năm 26, bẻ gẫy cuộc tiến công của Tổng binh Vương Thông với hơn 6 vạn quân địch. Đình kết cấu theo kiểu chữ "nhị", bao gồm Đại bái và Hậu cung. Các bộ vì Đại bái theo kiểu chồng rường trên bốn hàng chân cột gỗ. Hệ thống cột, vì kèo... được cổ nhân làm bằng gỗ tứ thiết. Các bức cốn trong đình còn nguyên vẹn, đề tài chủ yếu là "Ngư long hý thuỷ", nhưng bố cục của mỗi bức cốn đều có vẻ đẹp riêng và mang tính đăng đối, cân xứng. Hình tượng rồng được thể hiện khá nhiều ở đầu dư, cốn, cửa võng. Ngoài ra, một số hoạ tiết "tứ quý" (thông, mai, cúc, trúc) cũng được nghệ nhân thể hiện ở những vị trí khác một cách tài tình.
Từ sân đình Tốt Động nhìn ra cánh đồng mênh mông phía trước chính là trận địa – nơi nghĩa quân Lam Sơn "quần" quân Minh suốt ba ngày đêm (từ ngày 05 đến ngày 07/11/1426) Đồng Gàn nơi bắn pháo hiệu của bộ chỉ huy nghĩa quân Lam Sơn: Gò Trống, Gò kèn – nơi phát lệnh thúc quân; Gò Đồng Giả là nơi nghĩa quân dựng bản doanh giả nhử địch vào tử trận; Đồng Vỡ là nơi quân giặc bị vỡ trận như ong vỡ tổ; Đồng Gạo là nơi nhân dân cất giữ lương thảo thu được của giặc; Bãi Mả Dù mồ chôn thây giặc chết trận Ninh Kiều; Bãi Ma Hè - mồ chôn giặc chết trận Tốt Động. Còn Đồng Mồ - theo sách chỉ của nhà vua, sau trận chiến nhân dân đã thu dọn hài cốt của giặc Minh chết trận hiện nay di tích vẫn còn.
Với những ý nghĩa lịch sử và kiểu kiến trúc nội công, ngoại quốc rất bề thế với các hoa văn long, li, quy, phượng được bàn tay chế tác của nhứng người thợ tạo nên các bức phù điêu rất sống động đã được xếp hạng cấp quốc gia.
Lễ hội Đình làng Tốt Động trước khi tiêu thổ kháng chiến gồm có 2 phần chính là phần Nghi thức lễ hội là tế lễ và rước kiệu, phần hội là tổ chức các trò chơi dân gian và bán mở hàng phiên chợ đầu năm. Và các trò diễn xướng dân gian mang tinh thần thượng võ như múa gậy, đấu vật, các hoạt động văn hóa văn nghệ, thể dục thể thao. Những nghi thức này không chỉ góp phần giáo dục thế hệ trẻ về truyền thống mà còn giúp gắn kết cộng đồng, tạo nên một đời sống văn hóa phong phú và đa dạng.